गोठदेखि समृद्धिसम्म : कमलका किसानसँगै अघि बढ्दै कामधेनुको कृषि यात्रा
बिहानको झिसमिसेमै गोठमा पुग्नु, गाई–भैँसीलाई घाँस–दाना खुवाउनु, दूध दुहुनु र संकलन केन्द्रसम्म पुर्याउनु—कमल गाउँपालिकाका धेरै किसानको दिनचर्या यहीँबाट सुरु हुन्छ। कसैको घरखर्च दूधले धानेको छ, कसैका छोराछोरीको पढाइ त्यसैबाट चलेको छ। धेरैका लागि पशुपालन अब परम्परागत पेशा मात्रै रहेन, परिवारको आम्दानी र भविष्यसँग जोडिएको व्यवसाय बनेको छ।
तर गोठमा गाई पाल्नु र दूध उत्पादन गर्नु जति सहज देखिन्छ, किसानका लागि त्यो यात्रा त्यति सरल छैन। दाना–चोकरको बढ्दो मूल्य, पशुको उपचार खर्च, रोगको जोखिम, उत्पादन लागत, बजारको अनिश्चितता र भुक्तानीको चिन्ता किसानका नियमित समस्या हुन्।
यही चुनौतीबीच किसानको गोठदेखि बजारसम्मको यात्रा सहज बनाउने उद्देश्यले केन्द्रीय कार्यालय सुनसरीको इटहरी–१, आँपगाछीमा रहेको कामधेनु दुग्ध विकास सहकारी संस्था लिमिटेडले कमल गाउँपालिकामा आफ्नो सेवा विस्तार गरिरहेको छ।
कमल गाउँपालिकामा आयोजित दुग्ध किसानसँगको अन्तरक्रियामा किसानले आफ्ना समस्या सुनाए, अपेक्षा राखे। सहकारीले पनि किसानको उत्पादनसँगै पशु स्वास्थ्य, बीमा, पोषण, ऋण र बजार व्यवस्थापनलाई जोडेर अघि बढ्ने योजना सार्वजनिक गर्यो।
चाडपर्वले नछेक्ने पशु स्वास्थ्य सेवा
किसानका लागि पशु बिरामी पर्नु कुनै दिन हेरेर आउने समस्या होइन। दशैँ होस् वा तिहार, गोठमा पशु बिरामी परे उपचार आवश्यक हुन्छ। त्यसैले नियमित पशु स्वास्थ्य सेवा दुग्ध व्यवसायको महत्वपूर्ण आधार हो।
कामधेनुले किसानलाई पशु स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउन १९ जना पशु प्राविधिक परिचालन गरेको जनाएको छ।
कामधेनुका पशु प्राविधिक अजयकुमार साहका अनुसार पशु बिरामी भएपछि उपचार गर्नुभन्दा रोग लाग्न नदिनेतर्फ किसान सचेत हुन आवश्यक छ।
“पशु बिरामी भएपछि उपचार गर्नेभन्दा समयमै स्वास्थ्य परीक्षण, खोप, पोषण र सरसफाइमा ध्यान दिन सके उत्पादन बढाउन सकिन्छ र किसानको लागत पनि घट्छ,” साह भन्नुहुन्छ, “किसानलाई आवश्यक परेको समयमा प्राविधिक सेवा उपलब्ध गराउने हाम्रो प्रयास हो।”
उहाँका अनुसार पशु स्वास्थ्य सेवा उपचारमा मात्र सीमित नभई किसानको गोठमै पुगेर पशुको आहार, रोग नियन्त्रण र व्यवस्थापनसम्बन्धी प्राविधिक परामर्शसँग जोडिन आवश्यक छ।
‘दूध कहाँ बेच्ने?’ भन्ने चिन्ता केही कम भएको छ
दूध उत्पादन किसानको मेहनत हो। तर उत्पादन भएको दूध बिक्री नभए त्यो मेहनतको प्रतिफल किसानको हातमा पुग्दैन। त्यसैले दुग्ध किसानका लागि उत्पादन जत्तिकै महत्वपूर्ण विषय हो—बजार र भुक्तानी।
कमल गाउँपालिका–१, लखनपुरस्थित कामधेनुको शाखामा दूध पुर्याउँदै आउनुभएका किसान रामचन्द्र निरौलाका लागि पनि यही विषय महत्वपूर्ण छ।
उहाँका अनुसार कामधेनुले दूध संकलन तथा बजार व्यवस्थापनमा सहजीकरण गरेपछि उत्पादित दूधको बजार खोज्नुपर्ने झन्झट केही कम भएको छ।
“हामी किसानका लागि दूध उत्पादन गर्नु मुख्य काम हो। उत्पादन गरेको दूध कहाँ बेच्ने भन्ने चिन्ता कामधेनुले धेरै हदसम्म सहज बनाइदिएको छ। नियमित दूध संकलन र भुक्तानी हुने वातावरणले पशुपालनलाई निरन्तरता दिन हौसला मिलेको छ,” निरौलाले भन्नुभयो।
उहाँका अनुसार पशुको उपचार, दाना–चोकरको मूल्य र उत्पादन लागत अझै चुनौती भए पनि पशु स्वास्थ्य सेवा, बीमा, साइलेज र सहुलियतपूर्ण ऋणजस्ता कार्यक्रम प्रभावकारी भए किसानलाई दुग्ध व्यवसायमा टिकाइराख्न थप सहयोग पुग्नेछ।
किसानको जोखिममा सहकारीको साथ
किसानले उत्पादन गर्छन्, तर उत्पादनसँगै जोखिम पनि बोकेर हिँड्छन्। पशु मर्न सक्छ, किसान आफैँ दुर्घटनामा पर्न सक्छन् वा अन्य कारणले परिवारको आम्दानीमा असर पर्न सक्छ। यही जोखिमलाई ध्यानमा राखेर कामधेनुले किसानको सामाजिक सुरक्षालाई समेत आफ्नो कार्यक्रमसँग जोडेको जनाएको छ।
सहकारीले एक लाख रुपैयाँ बराबरको किसान बीमा तथा मृत्यु राहतकोषको व्यवस्था गरेको जनाएको छ। त्यसैगरी पशुधनको जोखिम न्यूनीकरणका लागि पशु बीमाको व्यवस्थासमेत गरिएको छ।
सहकारीका अनुसार किसान र पशुधन सुरक्षित भए मात्रै पशुपालनमा दीर्घकालीन लगानी र व्यवसायिकता बढाउन सकिन्छ।
धनकुटामा गाई स्रोत केन्द्र, किसानलाई विना धितो ऋण
दुग्ध उत्पादन बढाउन केवल किसानको मेहनत पर्याप्त हुँदैन। गुणस्तरीय पशु, उचित पोषण र नस्ल सुधार पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। यसैलाई ध्यानमा राख्दै कामधेनुले आगामी आर्थिक वर्षमा धनकुटामा गाई स्रोत केन्द्र निर्माण गर्ने योजना अघि सारेको छ। स्रोत केन्द्रमार्फत गुणस्तरीय गाई उपलब्ध गराउने, किसानलाई गाई खरिद–बिक्रीमा सहजीकरण गर्ने तथा गाई खरिद गर्न चाहने किसानलाई विना धितो ऋण सुविधा उपलब्ध गराउने योजना रहेको सहकारीले जनाएको छ। यसबाट किसानलाई गुणस्तरीय पशु प्राप्त गर्न सहज हुने र पशुपालनलाई थप व्यवसायिक बनाउन सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।
दाना महँगिँदा साइलेजको विकल्प
दुग्ध किसानको उत्पादन लागत बढ्नुको एउटा कारण दाना–चोकरको मूल्य पनि हो। त्यसैले पशुको पोषण व्यवस्थापनमा वैकल्पिक उपाय खोज्नुपर्ने अवस्था छ। कामधेनुले यही कारण साइलेज उत्पादन तथा प्रयोगलाई अघि बढाउने योजना बनाएको छ। वर्षभरि हरियो घाँस उपलब्ध नहुने अवस्थामा साइलेज पशुको आहार व्यवस्थापनको उपयोगी विकल्प बन्न सक्ने भएकाले किसानलाई यसको प्रयोगतर्फ प्रोत्साहित गर्ने सहकारीको योजना छ। सहकारीका अनुसार उचित पोषणले पशुको स्वास्थ्य सुधारसँगै दूध उत्पादनमा समेत सहयोग पुर्याउन सक्छ। यसले अन्ततः किसानको उत्पादन र आम्दानीमा प्रभाव पार्ने अपेक्षा गरिएको छ।
२७ वर्षदेखि दूधसँग जोडिएको यात्रा
कामधेनु दुग्ध विकास सहकारी संस्था लिमिटेडका अध्यक्ष यादव ढकालका अनुसार सहकारीले विगत २७ वर्षदेखि दुग्ध उत्पादन, खरिद, बिक्री, वितरण तथा पशु सेवाको क्षेत्रमा काम गर्दै आएको छ। सहकारीमार्फत करिब ११ हजार किसानबाट दूध संकलन हुँदै आएको उहाँले बताउनुभयो। कमल गाउँपालिकाका विभिन्न ९ वटा समूहबाट दूध संकलन भइरहेको र दैनिक करिब ३ हजार लिटर दूध संकलन गर्ने लक्ष्यसहित काम अघि बढाइएको ढकालको भनाइ छ। किसानले उत्पादन गरेको दूधको भुक्तानीमा ढिलाइ हुन नदिने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्दै ढकालले भन्नुभयो, “किसानको दूधको पैसा भुक्तानीमा कहिले पनि ढिलो हुन दिँदैनौँ।” किसानलाई उत्पादनमा टिकाइराख्न बजार र नियमित भुक्तानी सबैभन्दा महत्वपूर्ण भएको उहाँको भनाइ छ।
कमलमै आफ्नै भवन
सेवा विस्तारसँगै कामधेनुले कमल गाउँपालिकामा आफ्नै संरचना निर्माण गर्ने तयारीसमेत गरेको छ। अध्यक्ष ढकालले कमल गाउँपालिकामा जग्गा खरिद गरी आफ्नै भवन निर्माण गरेर दुग्ध कारोबार सञ्चालन गर्ने घोषणा गर्नुभयो। आफ्नै संरचना निर्माण भएपछि किसानलाई दूध बिक्री, भुक्तानी, पशु स्वास्थ्य सेवा तथा सहकारीका अन्य सेवामा थप सहजता हुने उहाँको भनाइ छ। यसले कमल गाउँपालिकामा कामधेनुको उपस्थितिलाई संस्थागत रूपमा समेत बलियो बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।
‘तीन पक्ष मिल्दा किसान बलियो हुन्छ’
कमल गाउँपालिकाका पूर्वउपाध्यक्ष बेनुप्रसाद शिवाकोटीले दुग्ध क्षेत्रको विकासमा स्थानीय सरकार, सहकारी र किसानबीचको सहकार्य आवश्यक रहेको बताउनुभयो। उहाँले कमल गाउँपालिका, कामधेनु र किसान तीन पक्ष मिलेर अघि बढे मात्रै किसानको आर्थिक समृद्धिको आधार बलियो बन्ने धारणा राख्नुभयो।
किसानलाई उत्पादनमा प्रोत्साहन गर्ने, बजार सुनिश्चित गर्ने, पशु स्वास्थ्य सेवा विस्तार गर्ने र आधुनिक प्रविधि तथा सहुलियतपूर्ण कार्यक्रम किसानसम्म पुर्याउन स्थानीय तह र सहकारीबीच थप समन्वय आवश्यक रहेको उहाँको भनाइ छ।
किसानको गोठमा पुगेर मात्र योजनाको अर्थ
कमल गाउँपालिकाको दुग्ध क्षेत्र विस्तारको चरणमा छ। किसानको परम्परागत पशुपालनलाई व्यवसायिक बनाउने प्रयाससँगै सहकारीले पशु स्वास्थ्य, बीमा, पोषण, ऋण र बजारलाई एउटै सेवामार्फत जोड्ने प्रयास गरिरहेको छ।
१९ जना पशु प्राविधिक, किसान बीमा, पशु बीमा, साइलेज, गाई स्रोत केन्द्र, विना धितो ऋण तथा कमलमै आफ्नै भवन निर्माण गर्ने योजनाले किसानको गोठलाई उत्पादनको केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने लक्ष्य देखाउँछ।
तर कुनै पनि योजनाको वास्तविक प्रभाव कागजमा होइन, किसानको गोठमा देखिन्छ। किसानले समयमा प्राविधिक सेवा पाए कि पाएनन्, पशु उपचार सहज भयो कि भएन, दूधको भुक्तानी नियमित भयो कि भएन, उत्पादन लागत घट्यो कि घटेन र किसानको आम्दानीमा सुधार आयो कि आएन—यिनै प्रश्नले योजनाको प्रभाव मापन गर्नेछन्।
कार्यक्रममा युवराज पाठकले सहजीकरण गर्नुभएको थियो। किसान, जनप्रतिनिधि, सहकारीका प्रतिनिधि तथा पशु प्राविधिकबीच भएको छलफलले कमल गाउँपालिकाको दुग्ध क्षेत्रलाई उत्पादनसँगै किसानको आर्थिक सुरक्षासँग जोडेर अघि बढाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ।
अन्ततः किसानका लागि गोठमा बाँधिएको गाई केवल पशु होइन, घरको आम्दानी, छोराछोरीको भविष्य र परिवारको भरोसा हो। त्यसैले किसानको गोठ बलियो बनाउन बजार, प्राविधिक सेवा, बीमा, पोषण र नियमित भुक्तानीको कडी पनि बलियो हुनुपर्छ। कमलको दुग्ध यात्रा यही कडी जोड्ने प्रयासमा अघि बढिरहेको छ—किसानको गोठबाट बजारसम्म, उत्पादनबाट आम्दानीसम्म र पशुपालनबाट समृद्धिसम्म।
