४ सय सदस्यबाट १ हजार ८ सयभन्दा माथि : यादप ढकालको संघर्ष र कामधेनु बदल्ने यात्रा

एलएन गच्छदार / इटहरी । दुग्ध सहकारीको नेतृत्व सम्हाल्नु आफैंमा सहज काम होइन। किसानबाट दूध संकलन गर्ने, बजार खोज्ने, समयमै भुक्तानीको व्यवस्थापन गर्ने र उत्पादन लागतसँगै बजारको उतारचढावको सामना गर्ने चुनौती सहकारी नेतृत्वका नियमित समस्या हुन्। यही चुनौतीका बीच कामधेनु दुग्ध विकास  सहकारी संस्था लिमिटेडलाई किसानसँग जोड्दै अघि बढाउने प्रयासमा छन् अध्यक्ष यादप  ढकाल।

ढकाल नेतृत्वमा आउँदा करिब ४ सय सेयर सदस्य रहेको कामधेनुमा अहिले १ हजार ८ सयभन्दा बढी सदस्य पुगेका छन्। सदस्य संख्या बढ्नु उनका लागि केवल संस्थागत उपलब्धि होइन, किसानसँग सहकारीको सम्बन्ध विस्तार भएको संकेत पनि हो।

तर यो यात्रा सहज थिएन।

दुग्ध क्षेत्रमा किसानले भोग्दै आएका समस्या, दूधको बजार, उत्पादन लागत, दाना–चोकरको मूल्य, पशुको नश्ल, गुणस्तर र समयमै बजार व्यवस्थापनजस्ता चुनौतीसँग जुध्दै ढकालले सहकारीलाई किसानको उत्पादनसँग प्रत्यक्ष जोड्ने प्रयास गरिरहेका छन्।

नेतृत्वमा आएपछि सदस्य विस्तारलाई प्राथमिकता

ढकालको नेतृत्वमा कामधेनुले सदस्य विस्तारलाई प्राथमिकतामा राख्यो। सहकारीमा आबद्ध किसान र सदस्य संस्थासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध स्थापित गर्ने अभियान अघि बढाइयो।

हाल कामधेनुले ४३ वटा सदस्य संस्थाबाट दूध खरिद गर्दै आएको जनाएको छ। ती संस्थामार्फत दैनिक करिब २५ हजार लिटर दूधको कारोबार तथा खपत हुने गरेको सहकारीको दाबी छ।

दुग्ध उत्पादनसँग जोडिएका किसानलाई सहकारीको सदस्य बनाउने नीति लिएको कामधेनुले दुग्ध बिक्री गर्ने वा दैनिक कम्तीमा ६० रुपैयाँ बराबरको दूध उपयोग गर्ने व्यक्तिलाई समेत सदस्य बन्न सक्ने व्यवस्था गरेको जनाएको छ।

ढकालको बुझाइमा सहकारीको वास्तविक शक्ति कार्यालयमा होइन, किसानको गोठमा हुन्छ। त्यसैले सदस्य विस्तारसँगै किसानलाई व्यावसायिक पशुपालनतर्फ आकर्षित गर्ने प्रयास भइरहेको छ।

किसानका समस्या सुन्न मैदानमै

सहकारीको नीति कार्यालयमा बसेर मात्रै बन्न नहुने सोचका साथ ढकाल अहिले सदस्य किसानको बीचमा पुगिरहेका छन्।

आगामी आर्थिक वर्ष २०८३/०८४ को नीति तथा कार्यक्रम निर्माणका लागि कामधेनुले विभिन्न जिल्लामा सदस्य सहकारी तथा किसानसँग अन्तरक्रिया गरिरहेको छ।

यसैक्रममा पथरीशनिश्चरे–३ स्थित बिहानी दुग्ध उत्पादक सहकारी संस्था लिमिटेड र वडा नं. ६, मंगलबारेस्थित श्री रामजानकी दुग्ध उत्पादक सहकारी संस्था लिमिटेडमा अन्तरक्रिया गरिएको थियो।

किसानले दूधको मूल्य र बजारदेखि गाईको नश्ल, दूधको गुणस्तर, दाना–चोकरको लागत र उपलब्धतासम्मका समस्या राखे। ढकालले ती समस्या सुने, टिपोट गरे र आगामी योजनामा समेट्ने प्रतिबद्धता जनाए।

बिहानी दुग्ध उत्पादक सहकारीका अध्यक्ष घनश्याम भट्टराईले समेत किसानका समस्या र सहकारीबीचको सहकार्यका विषयमा धारणा राखे।

अब गाई किन्न पनि सहकारीको साथ

दुग्ध उत्पादन बढाउन दूध दिने गाईको गुणस्तर महत्वपूर्ण हुने ढकालको बुझाइ छ। त्यसैले कामधेनुले उन्नत गाईको स्रोत केन्द्र स्थापना गर्ने योजना अघि सारेको छ।

स्रोत केन्द्रबाट किसानले सहुलियतमा गाई खरिद गर्न सक्ने व्यवस्था मिलाउने योजना छ। आवश्यक परे सहुलियतपूर्ण ऋणको व्यवस्थासमेत गरिनेछ।

गाई खरिद गर्दा केवल जात हेरेर नभई त्यसको वास्तविक उत्पादन क्षमता परीक्षण गर्ने व्यवस्था मिलाउने ढकालको योजना छ। किसानले गाईको करिब तीन दिनको दूध उत्पादन हेर्न, स्वास्थ्य तथा नश्लको अवस्था बुझ्न र केही समय रेखदेख तथा परीक्षण गरेपछि मात्रै खरिद गर्न सक्ने व्यवस्था बनाइनेछ।

यो योजना सफल भएमा किसानले उत्पादन नदिने वा अपेक्षाअनुसार दूध नदिने गाई खरिद गर्दा हुने जोखिम घटाउन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।

किसान बचाउने अर्को चुनौती—दाना र साइलेज

दूधको मूल्य मात्र बढाएर किसानको समस्या समाधान नहुने ढकाल बताउँछन्। उत्पादन लागत घटाउनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण रहेको उनको बुझाइ छ।

त्यसैले कामधेनुले साइलेज उत्पादन तथा भण्डारणमा लगानी गर्ने योजना अघि सारेको छ। किसानलाई आवश्यक पशु आहार सहज र सस्तो रूपमा उपलब्ध गराउने उद्देश्यले आफ्नै दाना उत्पादन गर्ने योजना पनि अघि बढाइएको छ।

कामधेनुले किसानलाई पशु प्राविधिक सेवा, औषधि, बिमा सुविधा, दाना तथा आवश्यक सामग्री उपलब्ध गराउँदै आएको जनाएको छ। गुणस्तरीय दूध उत्पादनका लागि बुस्टर दाना र पशु आहार व्यवस्थापनसम्बन्धी परामर्शसमेत दिइँदै आएको छ।

दूध बेचेर मात्र होइन, मूल्य थपेर किसानलाई जोड्ने प्रयास

दूध संकलन गरेर बजार पठाउने काममा मात्र कामधेनु सीमित छैन। सहकारीले दूधलाई प्रशोधन गरेर विभिन्न दुग्धजन्य पदार्थ उत्पादन गर्दै आएको छ।

कामधेनुले छुर्पी उत्पादन गरी विदेश निर्यात गर्नुका साथै मिठाई, घ्यू, पनिर, बटर र आइसक्रिमलगायतका सामग्री उत्पादन गर्दै आएको जनाएको छ।

ढकालको योजना दूधलाई कच्चा पदार्थका रूपमा मात्र बिक्री नगरी त्यसमा मूल्य अभिवृद्धि गर्दै बजार विस्तार गर्ने र त्यसको लाभ किसानसम्म पुर्‍याउने हो।

चुनौती अझै उस्तै छन्

दुग्ध क्षेत्रमा चुनौती कम भएका छैनन्। किसानले उत्पादन लागत बढेको गुनासो गरिरहेका छन्। पशु आहार, दाना, औषधि तथा उन्नत नश्लको पहुँच सहज छैन। अर्कोतर्फ दूधको बजार र उपभोगको अवस्था पनि स्थिर छैन।

यिनै चुनौतीबीच कामधेनुलाई किसानको भरपर्दो सहकारी बनाउने जिम्मेवारी ढकालको काँधमा छ।

उनका लागि अबको चुनौती सदस्य संख्या बढाउनु मात्र होइन, सदस्य किसानलाई व्यावसायिक बनाउनु, उत्पादन बढाउनु, लागत घटाउनु र उत्पादित दूधको बजार सुनिश्चित गर्नु हो।

त्यसैले ढकालको नेतृत्वमा कामधेनुले किसानसँग अन्तरक्रिया, स्रोत केन्द्र, साइलेज, दाना उत्पादन, पशु प्राविधिक सेवा र दुग्धजन्य वस्तुको उत्पादनलाई एउटै योजनामा जोड्ने प्रयास गरिरहेको छ।

संघर्षबाट बनेको नेतृत्वको परीक्षा

४ सय सेयर सदस्यबाट १ हजार ८ सयभन्दा बढी सदस्यसम्मको यात्रा ढकालका लागि एउटा चरणको उपलब्धि हो। तर उनी यसलाई अन्तिम गन्तव्य मान्दैनन्।

किसानको गोठमा उत्पादन भएको दूध सहकारी हुँदै बजारसम्म पुग्दा किसानले उचित मूल्य पाउनुपर्छ भन्ने उनको जोड छ।

त्यसका लागि सहकारीको आकार बढाउनेभन्दा पनि किसानको आम्दानी र व्यवसायिक क्षमता बढाउने चुनौती उनको अगाडि छ।

कामधेनुको आगामी यात्रा यही चुनौतीसँग जोडिएको छ—किसानलाई सदस्य बनाउने मात्र होइन, सदस्य किसानलाई सफल दुग्ध व्यवसायी बनाउने।

यादव ढकालको नेतृत्वको वास्तविक परीक्षा पनि यही यात्रामा हुनेछ।