समाजसेवाबाट नेता बन्ने रहर
मिराज जंग थापा
विश्लेषक
दशैँसँगै स्थानीय निर्वाचनको माहोल पनि बिस्तारै तात्न थालेको देखिन्छ। चाडपर्वको उल्लाससँगै राजनीतिक भेटघाट, छलफल र चुनावी गतिविधिहरूले पनि गति लिन थालेका छन्। समाजमा विभिन्न बहानामा सक्रिय रहेका व्यक्तिहरू अब क्रमशः आफूलाई सम्भावित नेताका रूपमा प्रस्तुत गर्न थालिसकेका छन्।
समाजसेवी, अभियन्ता, अधिकारकर्मी र विभिन्न सामाजिक अभियानमा संलग्न व्यक्तिहरूको राजनीतिक आकाङ्क्षा हुनु अस्वाभाविक होइन। समाजका लागि काम गरेका व्यक्तिहरूले राजनीतिमा प्रवेश गर्नु पनि सकारात्मक पक्ष हो। तर यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—के समाजसेवी हुनु मात्रै नेता बन्ने र राज्य सञ्चालन गर्ने योग्यता हो?
मेरो विचारमा, समाजसेवा गर्नु र राजनीति गर्नु दुई फरक पाटा हुन्। यी एकअर्काका पूरक हुन सक्छन्, तर पर्यायवाची भने होइनन्। समाजसेवाले व्यक्तिलाई समाजसँग जोड्छ, जनताका दुःख, पीडा र आवश्यकतासँग परिचित गराउँछ। यसले मानवीय संवेदना, सहयोगको भावना र सामाजिक उत्तरदायित्व विकास गर्न मद्दत गर्छ। तर राजनीति केवल सहयोग, सद्भाव र सामाजिक अभियानको निरन्तरता मात्र होइन। राजनीति विचार, सिद्धान्त, नीति, विधि, संगठन, निर्णय क्षमता, दूरदृष्टि र सार्वजनिक उत्तरदायित्वको समग्र अभ्यास हो।
समाजसेवी हुनु र राजनीतिकर्मी हुनुमा यहीँनेर मूलभूत भिन्नता छ।
समाजसेवामा कुनै व्यक्तिलाई सहयोग गर्नु, विपत्तिमा राहत पुर्याउनु, गरिब तथा विपन्नको पक्षमा आवाज उठाउनु वा अन्यायविरुद्ध अभियान चलाउनु महत्त्वपूर्ण काम हुन्। तर राज्य सञ्चालन गर्दा सीमित स्रोत र असीमित आवश्यकताबीच प्राथमिकता निर्धारण गर्नुपर्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, कृषि, उद्योग, पूर्वाधार, सुशासन र सामाजिक न्यायजस्ता विषयमा स्पष्ट नीति बनाउनुपर्छ। बजेटको न्यायोचित वितरण गर्नुपर्छ, कानुनको पालना गराउनुपर्छ र आफ्ना निर्णयप्रति जनतालाई जवाफ दिन सक्नुपर्छ।
यी जिम्मेवारी निर्वाह गर्न सामाजिक लोकप्रियता वा व्यक्तिगत सद्भावना मात्रै पर्याप्त हुँदैन। यसका लागि राजनीतिक चेतना, संवैधानिक ज्ञान, प्रशासनिक क्षमता, आर्थिक समझ, संस्थागत सोच र कठिन निर्णय लिन सक्ने साहस आवश्यक हुन्छ।
अर्कोतर्फ, अभियन्ता हुनु र राजनीतिक नेतृत्व गर्नु पनि फरक विषय हुन्। अभियन्ताले विद्यमान व्यवस्थाको कमजोरी उजागर गर्न, अधिकारका पक्षमा आवाज उठाउन र परिवर्तनका लागि दबाब सिर्जना गर्न सक्छन्। तर राजनीतिक नेतृत्वले ती मागलाई व्यवहार्य नीति, कानुनी व्यवस्था, बजेट र कार्यान्वयनयोग्य योजनामा रूपान्तरण गर्न सक्नुपर्छ। विरोध गर्नु र विकल्प प्रस्तुत गर्नु, समस्या देखाउनु र समाधान कार्यान्वयन गर्नुबीच ठूलो अन्तर छ।
त्यसैगरी, अधिकारकर्मी हुनु महत्त्वपूर्ण सामाजिक जिम्मेवारी हो। तर अधिकारको वकालत गर्ने क्षमतासँगै सार्वजनिक स्रोतको व्यवस्थापन, विभिन्न समुदायका परस्पर विरोधी हितबीच सन्तुलन, संस्थागत अनुशासन र दीर्घकालीन विकासको दृष्टिकोण पनि राजनीतिक नेतृत्वमा आवश्यक हुन्छ।
लोकप्रियता र नेतृत्व क्षमता एउटै कुरा होइनन्। समाजमा परिचित हुनु र राज्य सञ्चालन गर्न सक्षम हुनु पनि एउटै कुरा होइन।
आज हाम्रो समाजमा वर्षौँदेखि विभिन्न सामाजिक गतिविधिमा सक्रिय रहेका व्यक्तिहरू राजनीतिमा प्रवेश गर्न खोजिरहेका छन्। कतिपयले साँच्चिकै जनताको सेवा गर्ने उद्देश्य राखेका होलान्, कतिपयसँग परिवर्तनका स्पष्ट विचार र योजना पनि होलान्। उनीहरूको योगदानको सम्मान हुनुपर्छ। तर समाजसेवाको परिचयलाई राजनीतिक योग्यताको प्रमाणपत्र ठान्ने प्रवृत्तिमाथि प्रश्न उठाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
कसैले समाजसेवाका नाममा कति कार्यक्रम गर्यो भन्ने प्रश्नसँगै उसले समाजका संरचनात्मक समस्याबारे कति बुझेको छ भन्ने प्रश्न पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। उसले व्यक्तिगत रूपमा कति सहयोग गर्यो भन्नेभन्दा सार्वजनिक नीतिमार्फत हजारौँ मानिसको जीवनमा दिगो परिवर्तन ल्याउने क्षमता कति राख्छ भन्ने कुरा निर्णायक हुनुपर्छ।
कसैले व्यक्तिगत पहलमा केही परिवारलाई राहत दिन सक्छ। तर असल राजनीतिक नेतृत्वले यस्तो अवस्था नै दोहोरिन नदिन सामाजिक सुरक्षा, रोजगारी र सार्वजनिक सेवाको प्रभावकारी व्यवस्था गर्न सक्नुपर्छ। कसैले अन्यायमा परेका व्यक्तिका पक्षमा आवाज उठाउन सक्छ। तर राजनीतिक नेतृत्वले अन्याय जन्माउने संरचनागत कमजोरी हटाउन कानुन, नीति र संस्थालाई प्रभावकारी बनाउन सक्नुपर्छ।
यही कारणले राजनीति व्यक्तिको व्यक्तिगत सद्भावना प्रदर्शन गर्ने माध्यम मात्र हुनुहुँदैन। राजनीति भनेको समाजका समस्यालाई संस्थागत रूपमा समाधान गर्ने र नागरिकको जीवनमा दिगो परिवर्तन ल्याउने जिम्मेवारी हो।
अब स्थानीय निर्वाचनको सन्दर्भमा हामीले उम्मेदवारहरूलाई सोध्नुपर्ने प्रश्न पनि यही हो—तपाईं समाजसेवी हुनुहुन्छ, त्यो राम्रो कुरा हो; तर तपाईंको राजनीतिक विचार के हो? स्थानीय विकासको स्पष्ट खाका के छ? शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र पूर्वाधारका लागि तपाईंको योजना के छ? सार्वजनिक बजेटको पारदर्शिता कसरी सुनिश्चित गर्नुहुन्छ? भ्रष्टाचार, अनियमितता र राजनीतिक संरक्षणवादविरुद्ध तपाईंको प्रतिबद्धता के छ? आफ्नो कार्यकालको उपलब्धि र असफलताप्रति जनतालाई कसरी जवाफ दिनुहुन्छ?
यी प्रश्नहरूको स्पष्ट, तथ्यपरक र व्यावहारिक उत्तर दिन सक्ने व्यक्ति नै नेतृत्वका लागि गम्भीर दाबेदार हुन सक्छ।
हामीले समाजसेवीलाई राजनीतिमा आउनबाट रोक्न खोजेको होइन। बरु समाजसेवाबाट प्राप्त अनुभव, संवेदना र प्रतिबद्धतालाई राजनीतिक ज्ञान, नीतिगत स्पष्टता र संस्थागत क्षमतासँग जोड्न आग्रह गरेको हो। राजनीति समाजसेवीका लागि निषेधित क्षेत्र होइन, तर समाजसेवाको लोकप्रियतालाई स्वतः राजनीतिक योग्यतामा रूपान्तरण गर्ने छुट पनि होइन।
अन्ततः, जनताले कसले कति तस्बिर खिचायो, कति कार्यक्रम गर्यो वा सामाजिक सञ्जालमा कति लोकप्रिय छ भन्ने आधारमा मात्र होइन, कसको विचार स्पष्ट छ, कसको दृष्टिकोण दूरगामी छ, कसको चरित्र जवाफदेही छ र कसले सार्वजनिक जिम्मेवारी कुशलतापूर्वक निर्वाह गर्न सक्छ भन्ने आधारमा नेतृत्व छनोट गर्नुपर्छ।
किनकि समाजसेवा व्यक्तिको सद्भावनाको अभिव्यक्ति हुन सक्छ, तर राजनीति सामूहिक भविष्यप्रतिको उत्तरदायित्व हो। समाजसेवाले समाजको पीडा बुझ्न सिकाउँछ; असल राजनीतिले त्यो पीडा कम गर्ने नीति, विधि र प्रणाली निर्माण गर्न सिकाउँछ।
त्यसैले अब प्रश्न केवल को नेता बन्न चाहन्छ भन्ने होइन; प्रश्न हो—कोसँग नेतृत्व गर्ने स्पष्ट दृष्टिकोण, आवश्यक क्षमता र जनताप्रति जवाफदेही हुने नैतिक साहस छ?
जनतालाई लोकप्रिय अनुहार मात्र होइन, विचार, नीति, क्षमता र परिणाम दिन सक्ने नेतृत्व चाहिएको छ।
