किसानको गोठदेखि विदेशी बजारसम्म : कामधेनुले बदल्दैछ पूर्वी नेपालको दूधको कथा
एलएन गच्छदार
सुन्दरहरैँचा । बिहानको उज्यालो नहुँदै पूर्वी नेपालका गाउँघरमा किसानका गोठमा चहलपहल सुरु हुन्छ। गाई–भैँसी दुहुने, दूध मापन गर्ने र संकलन केन्द्रसम्म पुर्याउने किसानको दैनिकी वर्षौंदेखि उस्तै छ। तर त्यो दूध अब किसानको घरआँगनमै सीमित छैन। सहकारीको संकलन केन्द्र हुँदै प्रशोधन उद्योगमा पुग्छ, जहाँ त्यही दूधबाट छुर्पी, चिज, नौनी घिउ, टेबल बटर, पनिर, खुवा र मिठाईका विभिन्न परिकार बन्छन्। अनि ती उत्पादन पूर्वी नेपालका बजार हुँदै काठमाडौं उपत्यका र केही विदेशी बजारसम्म पुग्न थालेका छन्।
यो परिवर्तनको पछाडि पूर्वी नेपालमा दुग्ध किसानलाई संगठित गर्दै आएको कामधेनु दुग्ध विकास सहकारी संस्था लिमिटेडको विस्तार अभियान छ।
इटहरी उपमहानगरपालिका–२, आपगाँछीमा प्रधान कार्यालय रहेको कामधेनुले अहिले आफूलाई दूध संकलन गर्ने सहकारीमा मात्र सीमित राखेको छैन। किसानको दूधलाई प्रशोधन गरेर बढी मूल्य पर्ने उत्पादनमा रूपान्तरण गर्ने र ती उत्पादनलाई ठूलो बजारसम्म पुर्याउने रणनीतिमा संस्था अघि बढिरहेको छ।
सहकारीको यो यात्राले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्नको उत्तर खोजिरहेको छ—किसानले उत्पादन गरेको दूधको मूल्य कसरी बढाउने र त्यसको लाभ किसानसम्म कसरी पुर्याउने?
दूध बेच्ने किसानबाट उत्पादनसँग जोडिएको किसानसम्म
दुग्ध किसानका लागि दूध उत्पादन गर्नु जति महत्वपूर्ण छ, त्यसको बजार सुनिश्चित हुनु त्यति नै आवश्यक हुन्छ। दूध लामो समय भण्डारण गर्न नसकिने भएकाले दैनिक उत्पादनको तत्काल बजार चाहिन्छ। बजार कमजोर हुँदा किसानले लागतअनुसारको मूल्य पाउन कठिन हुन्छ।
कामधेनुले यही समस्यालाई आफ्नो व्यवसायिक मोडलको केन्द्रमा राखेको छ।
किसानबाट नियमित रूपमा दूध संकलन गर्ने, त्यसलाई प्रशोधन गर्ने र विभिन्न दुग्धजन्य वस्तुमा रूपान्तरण गर्ने कामले दूधको उपयोग र मूल्य दुवै बढाउँछ। एउटा किसानले उत्पादन गरेको दूध केवल कच्चा पदार्थका रूपमा बिक्री हुँदैन; त्यही दूधबाट तयार भएको चिज, बटर, घिउ वा छुर्पीले बजारमा छुट्टै मूल्य सिर्जना गर्छ।
यसले किसान, सहकारी, उद्योग र उपभोक्ताबीचको सम्बन्धलाई एउटै शृंखलामा जोडेको छ।
पूर्वी बजारमा बलियो आधार, अब काठमाडौं लक्ष्य
कामधेनुका अध्यक्ष यादव ढकालका अनुसार पूर्वी नेपालका प्रमुख बजारमा संस्थाका उत्पादनको पहुँच विस्तार भइसकेको छ। विराटनगर, धरान, इटहरी, तरहरा, इनरुवा, काँकडभिट्टालगायतका बजारमा उपभोक्तासम्म उत्पादन पुर्याउँदै आएको कामधेनुले अब काठमाडौं उपत्यकालाई नयाँ गन्तव्य बनाएको छ।
“पूर्वी नेपालका बजारमा हाम्रो उत्पादनको राम्रो पहुँच स्थापित भइसकेको छ। अब काठमाडौं उपत्यकासहित अन्य ठूला बजारमा पनि कामधेनुका उत्पादनलाई विस्तार गर्ने योजनाका साथ अघि बढेका छौँ,” ढकाल भन्छन्।
पूर्वी नेपालमा उत्पादन हुने दूधको ठूलो सम्भावना भए पनि त्यसलाई ठूलो बजारसम्म पुर्याउन शीत भण्डारण, ढुवानी, वितरण सञ्जाल र बजार व्यवस्थापन आवश्यक हुन्छ। कामधेनुले अहिले यही पूर्वाधार विस्तारमा लगानी गरिरहेको छ।
चावहिलमा पाँच टनको शीत भण्डार
काठमाडौं बजारमा प्रवेश गरेपछि उत्पादनको नियमित आपूर्ति र गुणस्तर कायम राख्नु चुनौतीपूर्ण हुन्छ। त्यसलाई ध्यानमा राख्दै कामधेनुले काठमाडौंको चावहिलमा पाँच टन क्षमताको शीत भण्डार सञ्चालनमा ल्याएको छ।
शीत भण्डारले उत्पादन सुरक्षित राख्ने मात्र होइन, उपत्यकाका विभिन्न बजारमा नियमित आपूर्ति व्यवस्थापन गर्नसमेत सहयोग पुर्याएको छ।
कामधेनुका बजार प्रमुख नवराज नेपालका अनुसार चावहिलस्थित शीत भण्डारबाट काठमाडौंसँगै भक्तपुर, ललितपुर र काभ्रेपलाञ्चोकका विभिन्न बजारमा उत्पादन बिक्री–वितरण भइरहेको छ।
“उपत्यकाका बजारमा उपभोक्ताको माग राम्रो देखिएको छ। गुणस्तरीय दुग्धजन्य उत्पादनप्रति उपभोक्ताको आकर्षण बढिरहेको अवस्थामा यहाँ आएपछि हामीलाई थप हौसला मिलेको छ,” नेपाल भन्छन्।
७० बजारबाट ठूलो वितरण सञ्जालतर्फ
काठमाडौं उपत्यकामा बजार विस्तारलाई कामधेनुले चरणबद्ध रूपमा अघि बढाउने योजना बनाएको छ। पहिलो चरणमा उपत्यकाका ७० वटा मुख्य बजारमा बिक्री केन्द्र स्थापना गर्ने तयारी भइरहेको छ।
यसको उद्देश्य केवल उत्पादन बिक्री गर्नु मात्र होइन, उपभोक्तालाई कामधेनुका उत्पादन सहज रूपमा उपलब्ध गराउनु हो।
संस्थाले आगामी एक वर्षभित्र आफ्नो बिक्री केन्द्रको संख्या ८५० रहेको जनाएको छ। यसका लागि पूर्वी नेपालदेखि काठमाडौंसम्मको वितरण प्रणालीलाई थप व्यवस्थित बनाउने काम भइरहेको छ।
बजार विस्तारसँगै उत्पादनको माग बढेमा त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव दूध संकलनमा पर्नेछ। दूधको माग बढ्दा किसानले उत्पादन बढाउन सक्नेछन् र त्यसले ग्रामीण अर्थतन्त्रमा थप गतिविधि सिर्जना गर्न सक्छ।
१२ हजारभन्दा बढी किसानको भरोसा
कामधेनुको सबैभन्दा ठूलो आधार भनेकै यससँग जोडिएका किसान हुन्।
संस्थाका अनुसार सुनसरी, मोरङ, झापा, धनकुटा, तेह्रथुमलगायत पूर्वी नेपालका जिल्लाका १२ हजारभन्दा बढी किसान सहकारीमा प्रत्यक्ष रूपमा आबद्ध छन्। पछिल्लो समय मात्रै करिब एक हजार नयाँ सदस्य थपिएको संस्थाले जनाएको छ।
यो संख्या एउटा सहकारीको सदस्य संख्या मात्र होइन। यसको पछाडि हजारौँ परिवार, सयौँ गाउँ र दैनिक दूध उत्पादनसँग जोडिएको ग्रामीण अर्थतन्त्र छ।
किसानको गोठमा उत्पादन भएको दूध नियमित रूपमा संकलन हुने सुनिश्चितता हुनु उनीहरूका लागि बजारको भरोसा हो। सहकारीले त्यो दूध प्रशोधन गरेर विभिन्न उत्पादन बनाउने र बजार विस्तार गर्ने हो भने किसानको उत्पादनको मागसँगै आम्दानी बढ्ने सम्भावना रहन्छ।
९६ कर्मचारी, एउटा उत्पादन शृंखला
कामधेनुको विस्तारसँगै रोजगारीको दायरा पनि बढेको छ। संस्थामा हाल ९६ जना कर्मचारी कार्यरत रहेको जनाइएको छ।
दूध संकलनदेखि प्रशोधन, प्याकेजिङ, भण्डारण, ढुवानी, बजार व्यवस्थापन र बिक्रीसम्म विभिन्न चरणमा जनशक्ति आवश्यक पर्छ। यस अर्थमा एउटा गाईको गोठबाट सुरु भएको दूधको यात्रा केवल उपभोक्ताको भान्सासम्म पुग्दैन; त्यसले बाटोमा धेरै रोजगारी र व्यवसायलाई समेत जोड्छ।
किसानको दूध, ब्रान्डको पहिचान
दूधलाई कच्चा पदार्थका रूपमा बेच्नु र त्यसै दूधबाट ब्रान्डेड उत्पादन तयार गर्नुबीच ठूलो अन्तर छ।
छुर्पी, चिज, नौनी घिउ, टेबल बटर, पनिर, खुवा तथा मिठाईका परिकार उत्पादन गरेर कामधेनुले किसानको दूधलाई थप मूल्य भएको वस्तुमा रूपान्तरण गरिरहेको छ।
यसको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष ब्रान्ड निर्माण हो। बजारमा उत्पादनको गुणस्तर, स्वच्छता, प्याकेजिङ र उपभोक्ताको विश्वास कायम गर्न सकियो भने स्थानीय किसानको उत्पादनले राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छ।
कामधेनुले अहिले यही सम्भावनालाई विस्तार गर्न खोजिरहेको छ।
पूर्वी नेपालको उत्पादन, विदेशी बजारको यात्रा
कामधेनुले उत्पादन गर्दै आएको छुर्पीलगायतका दुग्धजन्य वस्तु विदेशी बजारसम्म पुग्न थालेका छन्। पूर्वी नेपालका किसानले उत्पादन गरेको दूधबाट बनेको वस्तु अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुग्नु सहकारीका लागि मात्र होइन, नेपाली दुग्ध क्षेत्रकै लागि महत्वपूर्ण उपलब्धि हो।
विदेशी बजारमा नेपाली दुग्धजन्य उत्पादनको माग विस्तार गर्न सके त्यसको प्रभाव किसानको गोठसम्म पुग्न सक्छ। उत्पादन बढाउन किसान प्रोत्साहित हुनेछन्, प्रशोधन उद्योगको क्षमता बढ्नेछ र रोजगारीका अवसरसमेत विस्तार हुन सक्छन्।
तर अन्तर्राष्ट्रिय बजारको यात्रा सहज छैन। गुणस्तर, खाद्य सुरक्षा, प्याकेजिङ, निरन्तर आपूर्ति र बजारको मागअनुसार उत्पादन गर्न सक्ने क्षमता त्यसका प्रमुख आधार हुन्।
बजार विस्तारसँगै गुणस्तरको चुनौती
कामधेनुको बजार विस्तार तीव्र भइरहँदा संस्थाका अगाडि चुनौती पनि थपिएका छन्।
ठूलो बजारमा प्रवेश गरेपछि उत्पादनको गुणस्तरमा एकरूपता कायम राख्नु, शीत शृंखला व्यवस्थित गर्नु, समयमै आपूर्ति गर्नु र उपभोक्ताको विश्वास कायम राख्नु महत्वपूर्ण हुनेछ।
त्यसैगरी काठमाडौं उपत्यकामा खुला रूपमा असुरक्षित ढंगले दुग्ध पदार्थ बिक्री–वितरण हुने गरेको भन्दै बजार प्रमुख नेपालले सरकारी अनुगमन प्रभावकारी हुनुपर्ने बताएका छन्।
“उपभोक्ताको स्वास्थ्यसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय भएकाले खुला रूपमा असुरक्षित ढंगले दुग्ध पदार्थ बिक्री गर्ने प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गर्नुपर्छ। गुणस्तरीय र स्वच्छ दुग्धजन्य पदार्थ उपभोक्तासम्म पुग्ने वातावरण बनाउन सबै पक्ष जिम्मेवार हुन आवश्यक छ,” नेपाल भन्छन्।
गोठदेखि भान्सासम्मको अर्थतन्त्र
कामधेनुको कथा एउटा सहकारीको व्यापार विस्तारको कथा मात्र होइन। यो किसानको गोठ, सहकारी, प्रशोधन उद्योग, कर्मचारी, ढुवानी व्यवसाय, बिक्री केन्द्र, बजार र अन्ततः उपभोक्ताको भान्सालाई जोड्ने आर्थिक शृंखलाको कथा हो।
पूर्वी नेपालको कुनै गाउँमा किसानले बिहान दुहेको दूध केही घण्टापछि प्रशोधन केन्द्रमा पुग्छ। त्यही दूधबाट तयार भएको छुर्पी वा चिज केही दिनपछि इटहरी वा विराटनगरको बजारमा देखिन्छ। त्यही उत्पादन काठमाडौंको चावहिलस्थित शीत भण्डार हुँदै उपत्यकाका उपभोक्ताको भान्सामा पुग्न सक्छ। केही उत्पादनले त्यसभन्दा पनि टाढा विदेशी बजारको यात्रा गर्न थालेका छन्।
यसरी हेर्दा कामधेनुले किसानको दूधलाई उत्पादन, उत्पादनलाई ब्रान्ड र ब्रान्डलाई बजारमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास गरिरहेको छ।
अबको प्रश्न—विस्तारसँगै किसानको लाभ कति बढ्छ?
बजार विस्तार सफल भयो भने उत्पादनको माग बढ्नेछ। माग बढेपछि दूध संकलन बढ्न सक्छ। दूध संकलन बढेपछि किसानको उत्पादन बढाउने सम्भावना हुन्छ। त्यसले सहकारीको कारोबार, रोजगारी र ग्रामीण अर्थतन्त्रमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।
तर अन्ततः यसको सफलता किसानले पाउने लाभबाट मापन हुनेछ।
सहकारीको बजार विस्तारसँगै किसानले दूधको उचित मूल्य पाउने, नियमित बजार सुनिश्चित हुने र उत्पादन बढाउन प्रोत्साहन मिल्ने अवस्था सिर्जना गर्न सके कामधेनुको यात्रा अझ अर्थपूर्ण बन्न सक्छ।
पूर्वी नेपालमा आफ्नो आधार बलियो बनाएर काठमाडौं उपत्यकातर्फ अघि बढिरहेको कामधेनु अहिले एउटा महत्वपूर्ण मोडमा छ। १२ हजारभन्दा बढी किसानको उत्पादन, ९६ कर्मचारीको श्रम, बढ्दो बिक्री केन्द्र र विदेशी बजारसम्म पुग्न थालेका उत्पादनले संस्थाको आकार विस्तार भइरहेको देखाउँछन्।
अबको चुनौती भनेको विस्तारको गतिसँगै गुणस्तर, व्यवस्थापन र किसानको हितलाई सँगसँगै अघि बढाउनु हो।
किनकि कामधेनुको वास्तविक शक्ति कुनै एउटा भवन, मेसिन वा बजारमा होइन—पूर्वी नेपालको हजारौँ किसानका गोठमा छ।
र ती गोठबाट निस्किएको दूधले अब केवल स्थानीय बजार होइन, काठमाडौं हुँदै विश्व बजारतर्फ यात्रा सुरु गरिसकेको छ।
