परम्पराको धुनमा आत्मनिर्भरताको सपना : सुन्दरहरैंचा -९ का महिलाको पञ्चेबाजाप्रतिको नयाँ यात्रा
एल.एन. गच्छदार
सुन्दरहरैंचा (मोरङ)
पञ्चेबाजा र नौमती बाजाको मधुर धुन नेपाली समाजको सांस्कृतिक पहिचानसँग गाँसिएको छ। विवाह, व्रतबन्ध, पूजाआजा तथा विभिन्न धार्मिक–सांस्कृतिक समारोहमा अनिवार्यजस्तै मानिने यो बाजा पछिल्लो समय आधुनिकताको प्रभावसँगै विस्तारै ओझेलमा पर्न थालेको छ। तर मोरङको सुन्दरहरैंचा नगरपालिका–९ मा भने यही लोपोन्मुख संस्कृति संरक्षणसँगै महिलाहरूको आर्थिक सशक्तीकरणलाई जोड्ने प्रयास थालिएको छ।
सुन्दरहरैंचा नगरपालिका वडा नं. ९ को आर्थिक सहयोग तथा सिद्धार्थ स्किल डेभलपमेन्टको आयोजनामा सञ्चालन भइरहेको नौमती तथा पञ्चेबाजा बजाउने तालिम मा १२ जना महिलाको उत्साहजनक सहभागिता रहेको छ। परम्परागत कला र संस्कृतिको संरक्षण गर्दै महिलाहरूलाई स्वरोजगार तथा उद्यमशीलतातर्फ अग्रसर गराउने उद्देश्यले सञ्चालन गरिएको तालिमले सहभागी महिलाहरूमा नयाँ उत्साह थपेको छ।
एक समय समाजमा पञ्चेबाजा बजाउने काम पुरुष तथा निश्चित समुदायमा सीमित मानिन्थ्यो। तर अहिले समय बदलिएको छ। महिलाहरू पनि परम्परागत सीपलाई आयआर्जनसँग जोड्ने आत्मविश्वासका साथ अघि बढिरहेका छन्।
तालिममा सहभागी रिता तिमल्सिना भन्छिन्, “हामीले यो तालिमलाई केवल बाजा सिक्ने अवसरका रूपमा मात्र लिएका छैनौँ, यो आत्मनिर्भर बन्ने बाटो पनि हो। तालिम पूरा भएपछि समूह बनाएर व्यावसायिक रूपमा काम गर्ने सोच छ। वडाले छुट्याएको बजेट र यस्तो कार्यक्रमले महिलाहरूमा नयाँ ऊर्जा र आत्मविश्वास थपेको छ। हामी पनि केही गर्न सक्छौँ भन्ने भावना जागेको छ।”
उनका अनुसार महिलाहरूलाई घरको कामकाजमा मात्र सीमित रहने पुरानो सोच परिवर्तन गर्दै समाजमा आफ्नो छुट्टै पहिचान स्थापित गर्ने अवसर यस्ता तालिमले प्रदान गरिरहेका छन्।
अर्की सहभागी पार्वती खड्का पञ्चेबाजा सानैदेखि मनपर्ने बाजा भएको बताउँछिन्। “पहिले बाजा बजाउने इच्छा हुँदाहुँदै पनि अवसर थिएन। अहिले सिक्ने मौका पाएकी छु। सीप सिकेर स्वरोजगार बन्ने लक्ष्यका साथ तालिममा सहभागी भएकी हुँ,” उनले भनिन्।
त्यस्तै पवित्रा बस्नेत ले पनि तालिमले महिलाहरूलाई आर्थिक रूपमा सक्षम बन्न प्रेरित गरेको बताइन्। “हामी सबै महिलाहरू मिलेर एउटा व्यावसायिक बाजा समूह बनाउने योजना बनाइरहेका छौँ। विवाह, पूजाआजा, व्रतबन्धलगायतका कार्यक्रममा सेवा दिएर राम्रो आम्दानी गर्न सकिन्छ भन्ने विश्वास बढेको छ। यसले हाम्रो आत्मबल र आत्मसम्मान पनि बढाएको छ,” उनले भनिन्।
तालिममा प्रशिक्षकका रूपमा धनकुटाका विकास मोते सहभागी महिलाहरूलाई बाजा बजाउने कला सिकाइरहेका छन्। उनी महिलाहरूको लगनशीलता र सिक्ने इच्छाशक्तिबाट निकै प्रभावित छन्।
“सुरुमा केही सहभागीहरूमा संकोच थियो। तर अहिले उनीहरू निकै उत्साहका साथ अभ्यास गरिरहेका छन्। सिक्ने साहस र हौसला दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको छ,” मोतेले भने। उनका अनुसार तालिम अवधिमा सातवटा विभिन्न धुन सिकाइनेछ, जसले सहभागीहरूलाई व्यावसायिक रूपमा प्रस्तुति दिन सक्षम बनाउनेछ।
उनी थप्छन्, “महिलाहरूको समर्पण र मेहनत हेर्दा भविष्यमा उनीहरूले दक्ष बाजा टोलीको रूपमा आफूलाई स्थापित गर्न सक्ने सम्भावना निकै राम्रो देखिएको छ।”
वडा नं. ९ का अध्यक्ष प्रकाश श्रेष्ठ का अनुसार कार्यक्रमको मुख्य उद्देश्य परम्परागत कला–संस्कृतिको संरक्षणसँगै महिलाहरूलाई आर्थिक रूपमा सक्षम बनाउनु हो।
“पहिले बाजा बजाउने काम पुरुष वा केही सीमित समुदायमा मात्र केन्द्रित थियो। अहिले महिलाहरू पनि यो क्षेत्रमा अघि बढ्नु समाज परिवर्तनको सकारात्मक संकेत हो,” अध्यक्ष श्रेष्ठले भने। “वडा समितिको सामूहिक निर्णयअनुसार यो कार्यक्रम ल्याइएको हो। परम्परा जोगाउनुका साथै यसलाई जीविकोपार्जनसँग जोड्नु आजको आवश्यकता हो।”
उनका अनुसार विवाह, व्रतबन्ध, पूजाआजा तथा अन्य धार्मिक र सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूमा पञ्चेबाजाको माग निरन्तर बढिरहेको छ। “सीप हासिल गरेपछि महिलाहरूले समूह बनाएर व्यावसायिक रूपमा काम गर्न सक्छन्। यसबाट राम्रो आम्दानीसमेत गर्न सकिन्छ,” उनले बताए।
अध्यक्ष श्रेष्ठका अनुसार यस्ता कार्यक्रमले केवल सीप विकास मात्र गर्दैनन्, महिलाहरूको नेतृत्व क्षमता, आत्मविश्वास र सामाजिक सहभागिता पनि बढाउँछन्।
सुन्दरहरैंचा–९ मा गुन्जिरहेका पञ्चेबाजाका धुनहरू केवल सांस्कृतिक अभ्यासका स्वर मात्र होइनन्, ती महिलाहरूको आत्मनिर्भरताको उद्घोष पनि हुन्। परम्परालाई जोगाउँदै आर्थिक सशक्तीकरणको बाटो खोजिरहेका यी १२ महिलाको यात्रा धेरैका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ। संस्कृति संरक्षण र स्वरोजगारलाई एउटै लयमा अघि बढाउने यो प्रयासले स्थानीय स्तरमै परिवर्तनको नयाँ सम्भावना देखाएको छ।
